Trong
xã hội, cũng có những nghề, chỉ ngay sau khi chia tay, người ta đã không còn
muốn nghĩ về nó nữa, nhưng nghề giáo thì không như thế. Tôi được biết trong lĩnh
vực đặc biệt này, có những người thầy, dù đã chính thức nghỉ hưu hàng chục năm
nay, vậy mà thiên chức nhà giáo trong họ dường như vẫn vẹn nguyên. Họ là những
bông hoa đẹp rất đáng được trân trọng trong xã hội.
Nghề
giáo có “nhàn nhã”, “ăn trắng, mặc trơn”?
Không
phải ngẫu nhiên, trong xã hội, chỉ có hai loại nghề được người ta gọi là thầy:
thầy giáo và thầy thuốc. Vinh quang là thế, nhưng từng có thời gian dài, nghề
làm thầy vẫn bị xã hội “quay lưng”: “Chuột chạy cùng sào mới vào sư phạm”. Rồi
lại có thời kì, học sinh đổ xô vào trường Sư phạm, không hẳn vì say mê, tâm
huyết với nghề, mà vì vào đó sẽ không phải đóng học phí, mà ra trường cũng dễ
kiếm việc làm. Nói chung đây là một cái nghề thiếu ổn định. Hoặc cũng có thể là
khó, không phải ai cũng có thể làm được.
Vậy
làm nghề thầy giáo có khó thật không? Bản thân tôi, phải đến tận khi chính thức
hoàn tất gần 40 năm sự nghiệp của mình, mới tìm được câu trả lời tạm coi là có
thể chấp nhận được: làm nghề thầy giáo với người này có thể là dễ, nhưng với một
số người khác thì đúng là khó. Nói dễ bởi nhìn bề ngoài, so với nhiều nghề
nghiệp khác, nghề nhà giáo không cần đến "cơ bắp”, công việc có vẻ “nhàn nhã”,
“ăn trắng, mặc trơn”: không phải lao động chân tay, không phải đến công sở hàng
ngày, được nhiều người trong xã hội trọng vọng” (không “trọng vọng” sao được gọi
là thầy giáo?
Nhưng
làm nghề giáo cũng thật khó. Bởi lẽ, một khi đã chấp nhận công việc này, cũng có
nghĩa phải chấp nhận sự hi sinh: người ta không thể giàu có khi làm nghề thầy
giáo (trừ một số người giỏi giang, xuất chúng). Trong dân gian từ lâu đã tồn tại
câu cửa miệng “phi thương bất phú”.
Từng
gắn bó với nghề giáo gần như cả đời, tôi dám khẳng định, trong xã hội ta, ít có
ai làm nghề này mà lại giàu có bao giờ (hoặc những người thầy giáo mà giàu có
hẳn họ phải làm thêm, hoặc làm một việc “mờ ám” gì đó).
Gần
đây, trên báo mạng tôi có đọc được thông tin, một nghiên cứu ở Đại học Mĩ cho
rằng thầy giáo đại học Việt Nam có thể kiểm hàng tỉ mỗi năm. Bản thân tôi cũng
biết, có vài ba ông thầy (nhờ đi dạy thêm, hoặc có “mánh mung” gì đó), mà hàng
năm kiếm được tiền tỉ, có ô tô, nhà lầu. Nhưng đó chỉ là những trường hợp cá
biệt. Còn nói chung đa số các thầy cô giáo trong xã hội ta còn rất nghèo, trong
khi áp lực xã hội mà họ phải chịu đựng là vô cùng lớn. Điều này có lí do của nó,
nghề thầy giáo (và cả thầy thuốc nữa), luôn chịu sự phê phán, “săm soi” của hàng
triệu con người, của xã hội. Đơn giản thôi vì trong cuộc sống thường nhật gia
đình nào mà chả có người đi học (và chữa bệnh).
Đôi
khi phải biết tỏ ra “đạo đức giả”
Quả
nhiên làm nghề thầy giáo thật là khó, vậy nên bất kì ai, khi đã dấn thân vào
lĩnh vực, cũng có nghĩa là phải biết chấp nhận hi sinh, phải biết làm gương cho
học trò, phải có lòng thương yêu, và đôi khi cũng phải biết tỏ ra “đạo đức giả”
nữa, tức là phải “tự dối lòng” mình trước một điều gì ham muốn ghê gớm lắm, mà
vẫn cứ buộc phải “dằn lòng mình” xuống.
Đứng
trước những ham muốn vật chất, những dục vọng tầm thường, nghề thầy giáo chính
là “vật cản” để người thầy giáo không bị cuốn theo. Người thầy giáo, cũng giống
như thầy thuốc, khi đã bước chân vào nghề, là đã mang mang theo trong suốt cuộc
đời mình “lời thề Hypocrat”: không chỉ là tấm gương về đạo đức, họ còn phải là
một tấm gương về chuyên môn.
Tôi
không quan niệm chuyên môn ở đây có nghĩa là phải trang bị cho mình thật nhiều
bằng cấp (mặc dù đây cũng là một phần trách nhiệm của họ), mà là phải thực sự
đào sâu vào lĩnh vực chuyên sâu của mình, phải say mê và tâm huyết, phải có đủ
lòng nhiệt tình để khơi gợi niềm đam mê ở học trò, phải sáng tạo - “sáng tạo”,
nói như Giáo sư Đỗ Đức Hiểu, người thầy vô cùng kính trọng của tôi và nhiều thế
hệ sinh viên khoa Ngữ Văn, để không “biến học sinh thành bản sao của mình”. Một
thế giới hội nhập không cần đến những “bản sao” như thế.
Quả
thật, có một thời gian dài, Giáo sư Đỗ Đức Hiểu sống ngay giữa trung tâm Hà Nội
(26 phố Hàng Bài), mà hệt như một người lạc đến từ một hành tinh khác. Thầy từ
bỏ mọi ham muốn (vật chất) của mình để đam mê hết lòng với những trang sách, với
việc đào tạo sinh viên, “ngô nghê” trước thế giới kim tiền, thậm chí có lúc
trong túi riêng không có nổi 50 ngàn đồng cho một bữa ăn hàng ngày vốn đã rất
đạm bạc.
Trong
cuộc đời làm thầy (và cả làm trò) của mình, tôi từng được chứng kiến nhiều tấm
gương thầy cô giáo ngay gần bên tôi tại khoa Ngữ Văn, Đại học Tổng hợp trước
đây: Giáo sư Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Lê Hồng Sâm, Đặng Thị Hạnh, Nguyễn Văn
Khỏa…, với những việc làm dù rất bình thường và dung dị của họ, mà cứ khiến tôi
phải suy nghĩ mãi. Chính những việc làm và suy nghĩ dung đị đó, có những điều
tôi bắt chước được, và có những điều không, nhưng tất cả đều đọng lại trong tôi
lòng biết ơn sâu sắc, vì nhờ đó mà nhân cách nghề nghiệp của của tôi được hoàn
thiện dần.
Những bông
hoa tươi thắm kính tặng thầy cô nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam
20/11.
Trước
sinh viên, mỗi người thầy đã được coi như một “vị thánh sống”
Làm
nghề thầy giáo thật không dễ, dù ngay cả khi mình đã được trang bị đầy đủ kiến
thức để truyền thụ cho học trò. Từng có một thâm niên bề dày giảng dạy nhiều năm
“biết mười dạy một”, nhưng trước mỗi giờ lên lớp, người thầy giáo vẫn không được
phép chủ quan, vẫn phải chủ động, nắm chắc từng chi tiết kiến thức trước khi lên
lớp.
Tôi
nhớ cách đây rất lâu, cỡ những năm 77, 78, tình cờ một lần tôi được phân công đi
dạy cho một lớp tại chức ở Hải Dương cùng Giáo sư Đỗ Đức Hiểu. Lúc đó, thầy Hiểu
là phó chủ nhiệm khoa Ngữ Văn, phụ trách chuyên môn, lại cùng tổ chuyên môn Văn
học phương Tây với tôi.
Vào
cái đêm hôm trước ngày có giờ dạy trên lớp, vì lo cho sức khỏe tốt nhất sáng hôm
sau, tôi đã đi ngủ sớm. Nhưng tôi rất ngạc nhiên, khi đã chợp mắt được một giấc,
bất chợt tỉnh dậy, tôi vẫn thấy phía giường người thầy của tôi, có vẻ như vẫn
còn le lói ánh đèn: thầy chưa đi ngủ, thầy đang lật giở một cuốn sách, có vẻ như
nhẹ nhàng để không ảnh hưởng đến giấc ngủ của người bên cạnh. Khi tôi cất lời
hỏi: thầy ơi, sao giờ này thầy vẫn còn chưa đi nghỉ, ngày mai mình có giờ giảng
sớm cơ mà? Ông thầy đã từng có ba mươi năm giảng dạy, buổi tối hôm đó khẽ khàng
trả lời, khiến tôi về sau này cứ “ngượng” mãi: anh Hinh ơi, anh cứ ngủ đi, tôi
thức thêm một chút ngó lại bài giảng ngày mai cho lớp.
Một
người thầy đã từng có gần ba mươi năm đứng lớp (ở thời điểm đó), đã làu làu bài
giảng của mình, vậy mà vào trước hôm lên lớp vẫn cẩn thận xem lại từng trang
giáo án đã cho tôi một “bài học” thấm thía trong nghề dạy học: người thầy không
bao giờ được cho phép mình có quyền ”sơ suất’ trước sinh viên, bởi trước sinh
viên, mỗi người thầy đã được coi như một “vị thánh sống”, luôn luôn nói những
điều đúng đắn và chính xác.
Những
sai sót không đáng có của người thầy trong giảng dạy đôi khi sẽ để lại những “ám
ảnh” rất lâu trước học trò. Sự tắc trách của người thầy giáo có thể không gây
nguy hiểm “chết người” như thầy thuốc, nhưng nó cũng để lại những di hại không
kém: vì những kiến thức được truyền thụ sai mà người học trò có thể sẽ mất đi
niềm tin, hoặc có thể sẽ dẫn đến những “lầm lạc” trong công việc sau này, ảnh
hưởng lớn đến xã hội. Quả là làm nghề thầy giáo không hề dễ.
Tôi
nghĩ, ở khoa Văn và ở Trường ĐH Tổng hợp trước đây cũng như Trường ĐH Khoa học
Xã hội & Nhân văn hiện nay có nhiều tấm gương thầy cô giáo (mà tôi không thể
kể hết tên ở đây), họ đã cống hiến suốt cả một đời, những năm về già cũng có
người “khá giả” có người tạm coi là “tiềm tiệm”, ít ai giàu có, vậy nên chấp
nhận làm nghề thầy giáo thật không dễ dàng gì. Nhưng nếu bảo rằng, giờ đây, nếu
như có một phép thần kì diệu, cho phép được lựa chọn lại, tôi cũng sẽ chọn nghề
thầy giáo.
Vinh
danh chữ “Thầy”
Suy
cho cùng, làm nghề thầy giáo, cũng là một hạnh phúc, hay nói cách khác, là một
“tỉ phú”, tỉ phú về tinh thần. Tôi xin lấy thâm niên gần 40 năm dạy học của mình
khẳng định như vậy. Các bạn hãy kiên nhẫn nghe tôi giải thích…
Thứ
nhất, ở trên tôi có nói, trong xã hội có rất nhiều nghề, nhưng chỉ có hai
nghề được gọi là thầy: thầy giáo và thầy thuốc, đó là một hạnh phúc; thứ hai,
làm nghề thầy giáo, chí ít mình cũng có được niềm vui dạy học hàng ngày, được
mang những kiến thức ít ỏi của mình “trao” cho nhiều thế hệ học sinh, được nhìn
thấy họ trưởng thành và đóng góp cho gia đình và xã hội. Tôi xin kể lại một vài
chuyện nho nhỏ vui vui. Cách đây đã lâu, có một lần tôi đưa anh bạn Nguyễn Huy
Hoàng (hiện đang ở Nga) vào cấp cứu tại một bệnh viện. Anh bị đau ruột thừa.
Trong
lúc rất vội vã đẩy anh đang nằm trên cáng cấp cứu vào phòng mổ, bất ngờ cả tôi
và Nguyễn Huy Hoàng giật mình: “Em chào thầy ạ!”. Chúng tôi nhìn lên, một người
phụ nữ đã trung tuổi, người vừa chào, tự giới thiệu chị là học trò của các thầy.
Hôm ấy chị có việc vào viên thăm người thân. Nhìn thấy thầy giáo đang nằm trên
cáng cấp cứu tự nhiên bật ra tiếng chào kính trọng (một niềm vui nho nhỏ).
Lại
một lần khác, đang trên đường đến lớp, khi đi ngang qua một ngã tư, vì buổi học
đã sát đến giờ, tôi tranh thủ “vượt” nhanh khi đã có tín hiệu đèn đỏ. Một anh
cảnh sát dừng xe tôi lại với vẻ mặt rất nghiêm trọng, việc đầu tiên là hỏi giấy
tờ. Hôm ấy tôi không mang giấy tờ tùy thân theo, nên đã nhanh nhảu nói với anh:
“Tôi xin lỗi, anh cứ ghi phạt tôi đi, bao nhiêu cũng được nhưng nhanh lên một
chút, tôi sắp đến giờ vào lớp”. Anh cảnh sát khi nghe tôi nói “sắp đến giờ vào
lớp”, biết tôi là thầy giáo, đã ngay lập tức đổi thái độ, nói với tôi: “Vậy thì
thầy đi nhanh lên, lần sau thầy chú ý cho một chút”. Không có tờ biên phạt nào
cả.
Một
lần khác nữa cách đây 20 năm, có lần tôi vào thỉnh giảng ở khoa Ngữ Văn, Đại học
Khoa học Huế. Ngay buổi học đầu tiên, tôi chứng kiến một cảnh tượng bất ngờ: cả
một “rừng” học trò gái phía dưới nhất loạt mặc áo dài trắng, tôi hỏi “sao thế
các em?”, cả rừng hoa màu trắng ấy nhất loạt trả lời: “Vì thầy đó thầy ạ”. Tôi
xúc động lắm. Về sau hỏi ra mới được biết, vì tôi là thầy giáo ngoài Bắc vô
thỉnh giảng, lâu rồi mới có một thầy phía ngoài vào đây, học trò đã tự động bảo
nhau mặc áo dài trắng lên lớp cho thầy bất ngờ…
Quả
là, làm nghề thầy giáo thật hạnh phúc, vì trong đời mình được gặp vô khối những
“niềm vui nho nhỏ như vậy”. Không phải ngẫu nhiên dân gian nhiều đời nay đã từng
tồn tại những câu vinh danh người thầy: “Không thầy đố mày làm nên”, “Nhất tự vi
sư, bán tự vi sư” (“Một chữ cũng nhờ thầy, nửa chữ cũng nhờ thầy”), “Muốn sang
thì bắc cầu Kiều/ Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”…
Thế
đấy, đó là tất cả những gì tôi tích lũy được từ nghề làm thầy trong suốt gần 40
năm qua. Thế hệ chúng tôi thời ấy việc chọn nghề thực ra không mấy quan trọng.
Nhưng ngày nay thì khác. Tôi biết, các bạn trẻ bây giờ, không phải ở chỗ nào
cũng ưu tiên lựa chọn nghề thầy giáo. Bây giờ xã hội “thực dụng” hơn, việc lựa
chọn nghề cũng nghiêng hơn về phía “vật chất”, giá trị tinh thần trở nên mong
manh. Thêm nữa, vì cuộc cạnh tranh khốc liệt của đồng tiền, trong môi trường
giáo dục dù vẫn tồn tại nhiều tấm gương sáng, vẫn còn không ít “tấm gương
tối”.
Thế
nhưng dù sự thế có xoay vần thế nào, tôi nghĩ nghề thầy giáo vẫn luôn cần thiết,
quan trọng và thiêng liêng với nhiều người. Sẽ không có một xã hội tốt, nếu như
không có những người thầy tốt.
Trần Hinh - Dantri
Chủ nhiệm Bộ môn Nghệ thuật học (Khoa Văn
học)
Trường ĐH Khoa học, Xã hội & Nhân văn - ĐH Quốc
gia Hà Nội
